TÜRKİYE’YE DAR GELİRLİ TURİSTLER Mİ GELİYOR?

turizmakdeniz.com/analiz — Türkiye, her yıl milyonlarca yabancı ziyaretçiyi ağırlıyor. Ancak turizmde başarı yalnızca kaç kişinin geldiğiyle değil, gelen ziyaretçilerin ülke ekonomisine ne kadar gelir bıraktığıyla da ölçülüyor. Turizm gelirleri artarken Türkiye'nin daha yüksek harcama kapasitesine sahip turistleri çekip çekemediği, sektörün en önemli tartışma konularından biri haline geliyor.

Bir tarafta uygun fiyatlı tatil paketleriyle geniş kitlelere ulaşan Türkiye, diğer tarafta artan işletme maliyetleri, yükselen konaklama fiyatları ve uluslararası rekabetle karşı karşıya. Turizmciler daha fazla gelir bırakan ziyaretçilerin önemine dikkat çekerken akademik araştırmalar, turist sayısındaki artışın her zaman aynı ölçüde gelir artışı anlamına gelmediğini ortaya koyuyor.

Peki, Türkiye gerçekten dar gelirli turistlerin tercih ettiği bir destinasyona mı dönüşüyor? Yoksa sorun, turistlerin gelir düzeyinden çok Türkiye'nin uyguladığı turizm modelinde ve ziyaretçi başına elde ettiği ekonomik değerde mi?

TURİZM GELİRİ ARTIYOR, PEKİ TÜRKİYE DAHA FAZLA KAZANIYOR MU?

Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK) verilerine göre Türkiye'nin toplam turizm geliri 2025 yılında bir önceki yıla göre yüzde 6,8 artarak 65,23 milyar dolara ulaştı. Aynı yıl kişi başına ortalama turizm geliri 1.008 dolar olarak gerçekleşti. Bu rakam 2024 yılında 972 dolar seviyesindeydi.

Gece başına ortalama turizm geliri de 2024'te 97 dolar seviyesindeyken 2025'te 100 dolara yükseldi. İlk bakışta bu rakamlar, Türkiye'nin turist başına elde ettiği geliri artırdığını gösteriyor.

Ancak toplam turizm geliri, ziyaretçi sayısı ve kişi başına ortalama harcama farklı göstergeler. Üstelik TÜİK'in turizm geliri hesaplamalarında yurt dışında ikamet eden Türkiye Cumhuriyeti vatandaşlarının harcamaları da yer alıyor. Dolayısıyla açıklanan ortalama, yalnızca yabancı turistlerin harcamalarını yansıtmıyor.

Bu ayrım, “Türkiye'ye dar gelirli turistler mi geliyor?” sorusuna yanıt ararken önem kazanıyor. Çünkü toplam gelirdeki artış, ziyaretçilerin gelir düzeyinin yükseldiğini tek başına kanıtlamıyor. Aynı şekilde kişi başına ortalama harcamanın belirli bir seviyede kalması da gelen turistlerin çoğunluğunun dar gelirli olduğu anlamına gelmiyor.

Asıl değerlendirilmesi gereken nokta; Türkiye'nin farklı gelir gruplarından ziyaretçileri ne ölçüde çekebildiği, bu ziyaretçilerin ne kadar süre konakladığı ve turizm harcamalarının ne kadarının ülke ekonomisine yayıldığı.

MERKEZ BANKASI ARAŞTIRMASI DİKKAT ÇEKİYOR: TURİST SAYISI GELİRİ TEK BAŞINA AÇIKLAMIYOR

Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankasının turistlerin harcama alışkanlıklarını ele alan çalışması, Türkiye'nin turizmdeki konumunu değerlendirmek açısından önemli bir çerçeve sunuyor.

Merkez Bankasının yayımladığı “Turistler Neye Ne Kadar Harcıyor?” başlıklı analizde, Türkiye'nin ziyaretçi sayısında dünya sıralamasında üst sıralarda bulunmasına karşın turizm gelirleri sıralamasında aynı başarıyı gösteremediği dönemsel veriler üzerinden ele alınıyor. Çalışmada, ziyaretçi başına ortalama harcamanın Türkiye'de görece düşük kaldığı ve turist gönderen ülkelerin harcama özelliklerinin toplam gelir üzerinde etkili olduğu belirtiliyor.

Analizde ayrıca Rusya, Almanya ve Bulgaristan'ın Türkiye'ye ziyaretçi gönderen başlıca ülkeler arasında bulunduğu; ziyaretçi başına ortalama harcamanın ise ülkelere göre farklılaştığı aktarılıyor.

Bu bulgu, Türkiye'nin turist profilinin yalnızca gelir düzeyi üzerinden değil, pazarların bileşimi ve ziyaretçilerin harcama alışkanlıkları üzerinden de incelenmesi gerektiğini gösteriyor. Farklı ülkelerden gelen turistlerin tatil süreleri, seyahat amaçları ve harcama tercihleri aynı olmayabiliyor.

Ancak bu analizde kullanılan dönemsel sıralamalar günümüzün güncel sıralaması olarak yorumlanmamalı. Araştırmanın ortaya koyduğu temel mesele, turist sayısı ile turist başına gelir arasındaki ilişkinin önemini koruması.

ÜNİVERSİTE ARAŞTIRMALARI NE SÖYLÜYOR?

Türkiye'ye gelen turistlerin profili ve harcama düzeyi, farklı üniversitelerdeki araştırmalara da konu oluyor. Bu çalışmaların bazıları doğrudan gelir düzeyini incelerken bazıları fiyat algısı, döviz kuru, turistlerin alışveriş tercihleri ve destinasyon imajı üzerinde duruyor.

2015 yılında Muhammet Oğuzhan Yalçın ve Nevin Güler Dinçer tarafından yayımlanan “Bulanık Kümeleme Analizi Kullanarak Türkiye'yi Ziyaret Eden Yabancı Turistlerin Profillerinin Belirlenmesi” başlıklı araştırmada, TÜİK'in 2014 yılı verileri kullanılarak 35 ülkeden gelen turistler eğitim, çalışma durumu, geliş nedeni, yaş-cinsiyet ve gelir düzeyi gibi değişkenler üzerinden incelendi.

Araştırmanın önemi, yabancı turist profilini tek bir ortalama üzerinden değerlendirmek yerine ülkeler arasındaki sosyoekonomik farklılıklara odaklanması. Bununla birlikte verilerin 2014 yılına ait olması nedeniyle araştırma, Türkiye'ye bugün gelen turistlerin gelir dağılımını doğrudan göstermiyor.

Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi ve Muğla Sıtkı Koçman Üniversitesi araştırmacılarının yer aldığı, Sadık Gündüz, Hüseyin Çeken ve İrfan Yazıcıoğlu imzalı “Türkiye'de Reel Efektif Döviz Kurunun Turist Başına Düşen Ortalama Harcama Miktarı Üzerindeki Etkisi” başlıklı çalışmada ise 2002-2022 dönemi incelendi.

2023 yılında yayımlanan ve 2024'te güncellenen araştırmada, reel efektif döviz kuru ile turist başına ortalama harcama arasında uzun ve kısa dönemli ilişkiler bulunduğu sonucuna ulaşıldı. Araştırmacılar, uzun dönemde reel efektif döviz kurundaki yüzde 1'lik artışın turist başına ortalama harcamada yüzde 0,18'lik artışla ilişkili olduğunu belirledi.

Bu çalışma, turistlerin harcama miktarının yalnızca kişisel gelirlerine veya tatil tercihlerine bağlı olmadığını; döviz kuru gibi makroekonomik koşullardan da etkilenebildiğini ortaya koyuyor.

İstanbul Gelişim Üniversitesi'nden Mehmet Ömer Özüçağlıyan'ın 2024 yılında yayımlanan araştırmasında ise 2021 yılının ekim ve kasım aylarında İstanbul'u ziyaret eden 448 yabancı turistin destinasyon algısı incelendi. Araştırmada turistlerin İstanbul'a ilişkin algılarının gelir düzeyi dahil çeşitli demografik özelliklere göre farklılaşabildiği belirlendi.

Bu çalışmaların hiçbiri, Türkiye'ye gelen turistlerin çoğunluğunun dar gelirli olduğunu tek başına kanıtlamıyor. Ancak turistlerin sosyoekonomik profillerinin, fiyat algılarının ve harcama davranışlarının birlikte değerlendirilmesi gerektiğini gösteriyor.

TÜRKİYE UCUZ TATİL DESTİNASYONU OLARAK MI ÖNE ÇIKIYOR?

Türkiye'nin uluslararası turizm pazarındaki önemli avantajlarından biri, farklı bütçelere hitap eden konaklama ve tatil seçeneklerine sahip olması. Her şey dahil otellerden butik işletmelere, ekonomik şehir otellerinden lüks tatil köylerine kadar geniş bir ürün yelpazesi bulunuyor.

Bununla birlikte, artan maliyetler ve fiyat değişimleri Türkiye'nin uygun fiyatlı tatil destinasyonu olarak algılanmasını da etkiliyor. Turizm basınında yayımlanan değerlendirmelerde, özellikle bazı turizm merkezlerinde yükselen fiyatların ziyaretçilerin tercihlerini ve rezervasyon davranışlarını etkilediği aktarılıyor.

Burada dikkat edilmesi gereken konu, uygun fiyatlı bir tatilin doğrudan düşük gelirli turist anlamına gelmemesi. Yüksek gelir grubundaki bir ziyaretçi de fiyat-performans avantajı nedeniyle Türkiye'yi tercih edebilir. Aynı şekilde daha sınırlı bütçesi olan bir ziyaretçi, yüksek sezon yerine daha uygun fiyatlı dönemlerde seyahat edebilir.

Paket turlar, erken rezervasyon fırsatları, havayolu anlaşmaları ve konaklama seçenekleri de turistlerin ödedikleri toplam tutarı değiştirebiliyor.

Türkiye'nin fiyat avantajını koruması turizmde rekabet gücünü destekleyebilir. Ancak rekabetin yalnızca daha düşük fiyat sunmak üzerinden yürütülmesi, işletmelerin kârlılığı ve hizmet kalitesi üzerinde baskı yaratabilir. Bu nedenle tartışmanın merkezinde, turistin ne kadar para ödediği kadar ödediği karşılığında nasıl bir hizmet aldığı da bulunuyor.

MERSİN ÜNİVERSİTESİ ARAŞTIRMASI: TURİSTİN HARCADIĞI PARA ESNAFA ULAŞIYOR MU?

Turizmde ekonomik katkı yalnızca otellerin elde ettiği gelirle sınırlı değil. Restoranlar, mağazalar, tur rehberleri, ulaşım işletmeleri ve yerel üreticiler de ziyaretçilerin harcamalarından pay alıyor.

Onur Kızılcık ve Kemal Birdir'in İstanbul'da turistlerin hediyelik eşya alışverişini ele alan araştırması, turizm gelirinin yerel işletmeler açısından nasıl değerlendirilebileceğine ilişkin bir örnek sunuyor. Araştırmada Sultanahmet ve Kapalıçarşı çevresindeki 11 satıcıyla görüşülmüş, ayrıca turistlerin çevrim içi 778 yorumu incelenmiş.

Bu araştırma doğrudan turistlerin gelir gruplarını ölçmüyor. Bununla birlikte ziyaretçilerin alışveriş tercihleri ve yerel işletmelerle kurdukları ilişki üzerinden turizm harcamalarının destinasyon ekonomisindeki yerini anlamaya yardımcı oluyor.

Özellikle her şey dahil sistemin yaygın olduğu bölgelerde turistin otel dışında ne kadar harcama yaptığı ayrı bir tartışma konusu. Tatilinin büyük bölümünü otelde geçiren ziyaretçi, kent merkezindeki restoranlara, yerel mağazalara ve kültürel etkinliklere daha az harcama yapabiliyor.

Bu nedenle yüksek turist sayısına ulaşılması, kent esnafının veya küçük işletmelerin aynı ölçüde kazanç elde ettiği anlamına gelmiyor. Turizm gelirinin yerel ekonomiye yayılması, ziyaretçinin gelir düzeyi kadar seyahat biçimi ve harcama tercihleriyle de ilişkili.

HER ŞEY DAHİL SİSTEM DAR GELİRLİ TURİSTLERİ Mİ ÇEKİYOR?

Türkiye'de özellikle Antalya gibi kitlesel turizm merkezlerinde her şey dahil sistem, uluslararası rekabette önemli bir yer tutuyor. Ulaşım, konaklama, yiyecek ve içecek hizmetlerinin tek paket içinde sunulması, tatilcilerin toplam bütçelerini önceden belirlemelerine olanak tanıyor.

Bu model, yalnızca dar gelirli turistler tarafından tercih edilmiyor. Orta ve yüksek gelir grubundaki ziyaretçiler de tatil masraflarını kontrol etmek, harcamalarını önceden planlamak ve konaklama sırasında ek ödeme belirsizliğini azaltmak için her şey dahil hizmetleri tercih edebiliyor.

Bununla birlikte, fiyat rekabeti uğruna paket içeriğinin gereğinden fazla genişletilmesi ve hizmet kalitesinin maliyet baskısıyla düşmesi, işletmeler açısından sorun yaratabiliyor. Otel içinde bütün ihtiyaçlarını karşılayan ziyaretçinin dışarıya daha az çıkması da yerel işletmelerin gelirini sınırlayabiliyor.

Dolayısıyla her şey dahil sistemin yaygınlığı, Türkiye'ye gelen turistlerin gelir düzeyinin düşük olduğuna ilişkin tek başına bir gösterge değil. Daha doğru değerlendirme, sistemin turist başına ne kadar gelir yarattığı ve bu gelirin ne kadarının otel dışındaki işletmelere ulaştığı üzerinden yapılmalı.

2025 VERİLERİ NEYİ GÖSTERİYOR?

TÜİK verilerine göre Türkiye'nin turizm geliri 2025 yılında 65,23 milyar dolara yükselirken kişi başına ortalama turizm geliri de 1.008 dolar olarak gerçekleşti. Bu gelişme, toplam gelir ve ortalama harcama bakımından artışa işaret ediyor.

Ancak Türkiye'ye gelen ziyaretçilerin ne kadarının düşük, orta veya yüksek gelir grubunda bulunduğunu belirlemek için bu rakamlar yeterli değil. Kişi başına ortalama harcama, farklı gelir gruplarındaki ziyaretçilerin harcamalarını tek bir göstergede topluyor. Ayrıca ziyaretçilerin ülkeleri, kalış süreleri, seyahat amaçları ve paket tur tercihleri de ortalamayı etkiliyor.

Türkiye'nin turizm politikasında yalnızca ziyaretçi sayısını artırmaya odaklanmak yerine, daha uzun süre kalan, daha fazla yerel harcama yapan ve farklı turizm ürünlerine ilgi gösteren ziyaretçilere ulaşmak önemli bir hedef olabilir.

Bunun için gastronomi, kültür, sağlık, spor, doğa ve kış turizmi gibi alanların geliştirilmesi; otel dışındaki deneyimlerin çeşitlendirilmesi ve yerel işletmelerin turizm gelirinden daha fazla pay almasının sağlanması gerekiyor.

TÜRKİYE'YE DAR GELİRLİ TURİSTLER Mİ GELİYOR, YOKSA TURİZM MODELİ Mİ TARTIŞILMALI?

Türkiye'nin turizmde ulaştığı ziyaretçi sayısı ve gelir büyüklüğü, sektörün uluslararası rekabetteki güçlü konumunu ortaya koyuyor. Ancak turist sayısındaki artışın ekonomik katkıya ne ölçüde dönüştüğü, tartışmanın temel başlıklarından biri olmaya devam ediyor.

Akademik araştırmalar, turistlerin harcama düzeylerinin ülkelerine, ekonomik koşullara, döviz kuruna ve seyahat tercihlerine göre değiştiğini gösteriyor. Sektör açısından asıl mesele ise yalnızca daha varlıklı turistleri çekmek değil, Türkiye'yi tercih eden her ziyaretçiden sürdürülebilir ekonomik değer yaratabilmek.

Bu nedenle “Türkiye'ye dar gelirli turistler mi geliyor?” sorusuna mevcut verilerle kesin bir yanıt vermek mümkün değil. Türkiye'ye gelen yabancı ziyaretçilerin gelir gruplarına göre güncel dağılımını ortaya koyan kapsamlı veriler olmadan böyle bir sonuca ulaşmak doğru olmayacaktır.

Ancak daha önemli bir soru var: Türkiye, her yıl ağırladığı milyonlarca ziyaretçinin ülke ekonomisine bıraktığı geliri artırabiliyor mu? Turizmin geleceğini belirleyecek tartışma, turistin gelir düzeyinden çok, Türkiye'nin sunduğu hizmetin niteliği, fiyat rekabeti ve turizm gelirinin ülke geneline nasıl yayıldığı üzerinde şekilleniyor.